De biologische mechanismen achter hoogSensitiviteit (HSP)

Hoog gevoelig zijn is bij de meeste mensen niet iets dat uit de lucht komt vallen. Na jarenlange voorbereiding vindt er een stapeling plaats van gebeurtenissen die je systeem steeds scherper afstelt. Bij iedereen is de inhoud van gebeurtenissen en het tijdstip in het leven anders. Dit artikel legt de lijn langs de punten die je bij iedereen met HSP ziet, los van de individuele beleving.

De opbouw van hoogSensitiviteit: een tijdlijn

Bij HSP komen er meerdere dingen samen. Kort samengevat gaat dat om:

🍼 De relatie die je opbouwde met je primaire verzorgers en gezin van herkomst in de eerste 1000 dagen van je leven

👶 De daaropvolgende levensjaren tot grofweg 12 jaar

🦠 Virale belasting in de eerste 12 jaar en in de periode daarna

😰 Periodes van stress en de mate van steun die je ervaren hebt

💥 Events in je leven tot nu toe die je kunt samenvatten als fysieke klappen en psycho-emotionele druk

De eerste 1000 dagen: de basis wordt gelegd

Ouders en opvoeders doen in de meeste gevallen hun best en het meeste gaat onbewust en onderbewust. Zeker onder de 9 jaar is 95 procent non-verbaal wat er gecommuniceerd wordt naar jou als kind. Over dat stuk gaat dit artikel.

Bijvoorbeeld de techniek die veel is toegepast om een baby alleen te laten huilen tot die in slaap valt. Dit werd lang gezien als training van alleen in slaap kunnen vallen. Voor een baby is dit niet wat het doet. Het traint: ik sta er alleen voor, er wordt niet naar mijn behoeftes geluisterd, het uiten van mijn emoties heeft geen zin en het voelen van gevoel doet er niet toe. Met als resultaat: ik moet alert en oplettend zijn want ik doe het zelf.

Het is nooit de opzet geweest en je kunt een hele fijne jeugd hebben gehad en toch ook getraind zijn in het alert en aan staan patroon van HSP.

Wat gebeurt er bij hoogSensitiviteit?

Wanneer je HSP ervaart is er een ongelofelijk gevoelige afstelling gecreëerd voor de omgeving en voor stoffen van binnen in jezelf. Het gaat om alle sensorische invloeden: licht, geluid, aanraking, geur, drukte, prikkels, fijnstof, mensen en ga zo maar door. Alles dat jij kunt waarnemen. Bij iedereen is er een andere gevoeligheid die er bovenuit steekt.

Vaak zie je intoleranties en allergieën opbouwen in het leven. Je lijkt steeds meer te reageren op steeds meer dingen. Je wordt allergisch voor het leven, lijkt het wel.

Het probleem met symptoombestrijding

Het lastige is dat dit moeilijk te bestrijden is. Medicatie en zalfjes helpen vaak tijdelijk en het uit de weg gaan van de uitlokkende prikkels wordt steeds moeizamer naarmate de hoeveelheid toeneemt.

Een basis hierin is dat het gene er bestreden wordt slechts de symptomen zijn. De kern zit in het overgevoelig zijn. Wat is er dan overgevoelig?

Samengevat is het een afdeling van het immuunsysteem die overgevoelig is geworden: het cognitive/behavioral immuunsysteem samen met het TH2-systeem.

Hoe dat komt gaan we hier tot in detail doornemen.

De rol van T-cellen en het brein

In je brein zitten hersenvliezen en daar huist een groep van het immuunsysteem: de T-lymfocyten (T-cellen). Die behoren tot het verworven afweersysteem en zorgen voor de cellulaire afweerreactie in je lichaam. Het is een deel van het immuunsysteem dat je opbouwt tijdens het leven en is vooral bezig met de afweer van het vreemde. Een virus bijvoorbeeld.

Super autoantigenen: de grensrechters

Een onderdeel van de T-cellen zijn de super autoantigenen (PiBAT). Deze spelen een belangrijke rol in de eerste 1000 dagen in het leren onderscheid te maken tussen jezelf en de buitenwereld. Dit gebeurt bij het ontdekken van je eigen hand, dat er andere mensen bestaan en dat niet alles onderdeel is van jezelf. Ook binnen in je: dit is mijn cel, dit hoort hier niet en is een indringer.

Je leert dus steeds meer wie je zelf bent, dat je grenzen hebt en waar het onderscheid zit.

GABA en glutamaat: de balans in je brein

In de hersenen zitten cellen die neuronen heten en deze hebben wanneer ze goed functioneren een balans van 2 aminozuren die neurotransmitters zijn: GABA en glutamaat. Beide heb je nodig om goed te functioneren.

Glutamaat: de aanjager

Glutamaat is voor de actie van de neuronen. Wanneer er te veel is voel je angst en anxiety, ben je snel geprikkeld en wordt het concentreren en denken moeilijker. Glutamaat wordt eigenlijk overal in het brein aangemaakt, omdat het door bijna alle neuronen en veel gliacellen wordt geproduceerd. Het is niet beperkt tot een specifieke hersenregio en is een basisfunctie van het brein en zenuwstelsel.

Het wordt omgezet door de uiteinden van de neuronen zelf in de synapse waar uit de grondstof glutamine glutamaat wordt gemaakt. Daar wordt het gebruikt voor communicatie tussen neuronen in de spleet tussen de uiteinden van neuronen. Het wordt verzameld in een blaasje dat wacht op een elektrische impuls vanuit de zenuwcel om open te gaan en de glutamaat vrij te laten in de synapsespleet. Het landt aan de andere kant van deze spleet op het ontvangende uiteinde van een neuron die er weer een elektrische impuls van activeert. Vandaar dat het een activerende stof is.

Wanneer glutamaat gebruikt is of in de synapsespleet rondhangt zorgt de conciërge (de astrocyt waarover later meer) dat het teveel wordt weggehaald en opgenomen door hem en weer terug omgezet in glutamine. Dit wordt weer teruggegeven aan het neuron die het weer omzet in glutamaat. Dit is de glutamaat-glutamine cyclus waarin de astrocyt een cruciale rol speelt in de recycling van de grondstof voor activerende actie van het neuron.

GABA: de remmer

GABA zorgt voor de rust. Bij te veel kom je niet meer in actie, kun je geen plezier en blijdschap meer voelen, word je vlak. In een goede verhouding remt en dempt GABA de angst en anxiety van glutamaat door de amygdala (angst) en de HPA-as (tweede stress-as, anxiety).

Een GABA-tekort is in verband gebracht met:

⚡ Rusteloosheid of piekergedrag

😱 Paniekaanvallen

😴 Slapeloosheid

🤕 Hoofdpijn

🍷 Verslavingsgedrag

😔 Depressie

🧠 Epilepsie, Parkinson en cognitieve achteruitgang

Ook andere organen naast ons neurologisch systeem maken gebruik van GABA. Zo is een GABA-tekort ook gelinkt aan hoge bloeddruk, diabetes, leveraandoeningen, nieraandoeningen en allergieën.

GAD65 en GAD67

GABA wordt gemaakt uit glutamaat via 2 enzymen: GAD65 en GAD67. De enzymen GAD65 en GAD67 (glutamaat decarboxylase) worden vooral aangemaakt in GABAerge neuronen.

Locaties en functies

Enzym - Locatie - Rol

GAD65 - Synaptische blaasjes van GABAerge neuronen - Snelle, lokale GABA-synthese vlak bij synaps

GAD67 - Cytoplasmisch in GABAerge neuronen; ook in mitochondriën - Basale, constitutieve GABA-productie voor algemene neurotransmitter-pool

GAD67: Zorgt voor steady-state GABA-niveaus, het fundamentele GABA-reservoir

GAD65: Zorgt voor snelle, activiteitsafhankelijke GABA-synthese, respons op neuronaal vuren

GABA is de belangrijkste inhibitoire neurotransmitter in het brein. Hierdoor kun je het vuren van neuronen remmen waardoor je kunt doseren met hoeveel je activeert en aan gaat vanuit de zenuwcellen. Zonder GAD65/67 kunnen neuronen:

Geen GABA aanmaken

Niet remmen of inhiberen

Neuraal netwerk normale functie verliezen

Dit zou leiden tot:

Overexcitatie, onrustig, ongeremt, druk, overprikkeld

Aanvallen

Neurologische disfunctie

Bij een gebrek aan GABA zie je dat je eigenlijk niet meer goed kunt omgaan met de binnenkomende prikkels en de juiste passende reactie kunt geven.

De rol van astrocyten: de conciërges van je brein

Dit proces wordt verzorgd door een andere cel in het brein: de astrocyt. Dit is de conciërge die energie geeft, de boel schoon houdt en stoffen op de juiste plek brengt. Met een goed functionerende astrocyt krijg je een goede verhouding tussen GABA en glutamaat. Astrocyten spelen wel een belangrijke rol in het glutamaat-GABA systeem, maar via een ander mechanisme:

Glutamaat inname: Astrocyten nemen glutamaat op uit de synaptische spleet via glutamaat transporters

Conversie naar glutamine: Met behulp van het enzym glutamine synthetase zetten astrocyten glutamaat om in glutamine

Uitwisseling met neuronen: Astrocyten geven glutamine af, die door neuronen wordt opgenomen

GABA synthese in neuronen: In GABAerge neuronen wordt glutamine dan met behulp van GAD65/GAD67 omgezet in GABA

De glutamaat-glutamine cyclus is essentieel voor het onderhouden van een gezonde balans tussen excitatie en inhibitie in het brein. Het is een samenspel tussen astrocyten en neuronen, waarbij astrocyten als het ware de glutamaat recyclen zonder zelf GABA aan te maken.

Brain superautoantigens

GAD65 en GAD67 zijn eiwitten die in het brein huizen en in de alvleesklier. Ze maken een groot deel uit van de groep synaptische eiwitten die in de ruimte zitten tussen de verbindingsarmen van de hersencellen met bijzondere immunogene eigenschappen omdat ze het immuunsysteem zelf kunnen triggeren tot actie.

Dit maakt GAD65/67 ook interessant als autoantigenen. Als het immuunsysteem deze enzymen aanvalt, kan GABA-synthese verstoord raken, wat neurologische gevolgen kan hebben omdat de rem dan gehinderd wordt te werken. Wanneer je immuunsysteem wordt uitgedaagd door infecties of stress kan dit proces getriggerd worden.

Wat gebeurt er bij stress?

Bij het doormaken van veel psycho-emotionele stress wordt de aanmaak van glutamaat gestimuleerd. Neuronen en astrocyten moeten harder werken om meer activatie te creëren in de neuronen. Je wilt alert zijn, klaar voor actie, in connectie met de buitenwereld en daarvoor wil je al je sensoren op scherp hebben staan. Wanneer dit een piek is, is dit niet erg. Wanneer het chronisch wordt, is het lastig vol te houden.

Om balans weer te brengen zal dan de productie van GABA omhoog moeten en daarvoor zijn meer GAD65 en GAD67 nodig samen met harder werkende astrocyten. Dit geeft versnelde omzetting en laat glutamaat dalen en weer een balans ontstaan.

Wat gebeurt er tijdens een infectie?

Tijdens een infectie verschuift de anerge status van T-cellen naar een actieve T-effector status. Ze zijn klaar om vanuit de hersenvliezen de hersenen te beschermen tegen binnendringende virussen. PIBAT-cellen zijn T-cellen die gericht zijn tegen autoantigenen in de hersenen en worden hiermee actief en soms te actief.

Onder normale omstandigheden hebben PIBAT-cellen bevorderende effecten op de neuron- en breinfunctie. Ze kunnen echter ook pathologisch worden als hun aantal, activatie of homing (verplaatsing naar weefsels) verandert. GAD65 en GAD67 zijn voorbeelden van zogenaamde brain superautoantigens waar deze cellen tegen kunnen reageren. De T-cellen in de vorm van PIBAT vormen dan de auto-immuunrespons tegen deze hersenen superautoantigenen.

Het gedrag van GAD65 en 67 verandert

GAD65 en GAD67 kunnen ook als antigenen gaan fungeren. Hier zit een effect van de alvleesklier (pancreas) in waar GAD65 zich anders gedraagt in pancreasbètacellen en ook in het brein via activatie van de stress-assen (HPA en sympaticus).

Chronische stress en infectie kunnen leiden tot:

Verhoogde GAD65-immunogeniteit via langdurige stress

Verhoogde PIBAT-celactivatie via stress-pathways

Versterkte immuunrespons gericht tegen GAD65 via de PIBAT-cellen die van gedrag verschuiven

Hierbij worden meer superautoantigenen gemaakt (GAD65) dat op lange termijn zelf gezien kan gaan worden als bedreiging en aangevallen wordt door het immuunsysteem.

Meer GAD65 is handig voor de grotere omzettingsbehoefte van GABA lokaal bij de synapsespleet om bij te blijven bij de hogere glutamaat productie en een goede rem te blijven verzorgen. Tegelijk bieden ze ook meer antigenen aan aan de nu actieve T-effector cellen. Hieruit reageer je sneller met je eigen immuunsysteem op GAD65 en 67. Het is dus een delicate balans tussen productie, omzetting en staat van zijn die maakt wat de uitkomst wordt en hoe je je uiteindelijk voelt en gedraagt in de situatie.

Het probleem: sensibilisatie

Op korte termijn is verstoring van de balans goed op te vangen. Op lange termijn verschuif je de balans voorbij de grenzen en krijg je verandering. Dit maakt de kans op sensibilisatie groter. Je hebt meer aanbod terwijl je extra gevoelig bent. Je creëert een immuunsysteem dat de volgende keer wanneer iets binnenkomt sneller gaat reageren.

De balans van GAD65 en 67 verschuift in dit proces. GAD65 neemt toe terwijl GAD67 dat niet doet of minder. De omzetting van glutamine in glutamaat wordt groter terwijl de omzetting van glutamaat in GABA trager vergroot. Over tijd komt er een steeds grotere verschuiving tussen productie en omzetting van glutamaat. Glutamaat was de activerende stof voor neuronen waarbij GABA als rem steeds minder aanwezig is.

De astrocyt zal proberen dit met man en macht te compenseren zolang dat gaat. Aan de astrocyt zit ook een grens en als die wordt overschreden geeft deze het op en legt die zijn taak als conciërge neer en wordt die onderdeel van actieve pro-inflammatoire immuuncellen. Dit maakt de reactie van het immuunsysteem sterker.

T-cellen zijn elke nacht bezig

Elke nacht worden er stukjes cel aangeboden aan de T-cellen om het proces van herkennen van jezelf steeds beter te laten verlopen. De stukjes die worden aangeboden zijn antigenen die worden geaccepteerd als lichaamseigen. Dit geeft immunotolerantie zodat je niet steeds jezelf aanvalt en je focust op wat binnenkomt. Je immuunsysteem leert hiermee rustig te reageren op wat nodig is en te laten wat gelaten kan worden.

Hiervoor moeten de T-cellen anerg zijn zodat ze niet in dat moment gaan reageren. Je leert dus elke nacht en dat kan steeds de kant op van meer tolerantie (rustig reageren van je immuunsysteem) of juist minder tolerantie met heel actief reageren van je immuunsysteem.

Het addertje onder het gras

Er is alleen één addertje onder het gras. GAD65 en GAD67 uit neuronen en pancreascellen zijn onderdeel van de antigenen die het antigeen presenterende systeem van MHC-moleculen op dendritische cellen, macrofagen en B-cellen presenteert. De superautoantigeen PIBAT T-cellen herkennen ze om te reageren.

Dit is op zich niet ernstig wanneer het een keer gebeurt. Dit proces wordt in de hand geholpen wanneer je de balansverstoring van de neuronen hebt met stress, veel activatie, alert zijn of een actief immuunsysteem hebt vanuit infecties. Wanneer dit zich herhaalt door een patroon dat in de eerste 12 jaar van je leven herhaaldelijk terugkomt leer je jezelf via je immuunsysteem om veel van de buitenwereld te detecteren en te gaan bestrijden.

De gevoeligheid wordt steeds groter

Wanneer je via PIBAT-cellen in stresssituaties leert dat je op steeds meer mag gaan reageren met je immuunsysteem dan word je steeds gevoeliger. De gevoeligheid wordt laag voor laag opgeschroefd en dit word je in al je zintuigen. Want je immuunsysteem is een zintuig dat bezig is met aftasten wat er vanuit de buiten- of binnenwereld naar binnen wil komen wat er niet thuishoort. Je verschuift de grens steeds meer waardoor er steeds meer van wat je detecteert gezien wordt als antigeen en in het bakje belandt: hoort hier niet, volgende keer actie ondernemen wanneer we het detecteren.

Je zintuigen komen samen in een hersengebied samen met je immuunsysteemgeheugen. Je zet dit in om bij herhaaldelijke infecties lekker snel te kunnen reageren waardoor je niet steeds ziek wordt. Heel handig, behalve wanneer je steeds gevoeliger wordt. Je reageert steeds vlotter vanuit het geheugen op bedreigingen die je zo ervaart.

GABA is essentieel in het tot rust brengen en reguleren van de HPA-as. Het stopt de zoektocht naar energie, remt de activatie en maakt een tijdelijk einde aan de stress. Het produceren van GABA wordt alleen steeds moeizamer in dit proces en de nadruk ligt te veel op glutamaat waardoor je in verhouding steeds meer GABA nodig hebt. Je komt te kort in de demping en de rem. Je bent alert, staat aan en laat meer van je zintuigelijke informatie binnen komen van een groter deel van je omgeving.

Je voelt de hele kamer met alles en iedereen erin en bent tegelijk gevoelig, intolerant of allergisch voor de wereld. Komt je dit bekend voor?

Wat kun je doen? Aanpakken van de kern

Er zijn verschillende acties te ondernemen.

Suppletie: de quick win

Suppletie kan als quick win een uitkomst bieden. Een quick win is geen oplossing maar een start van verandering. Er is meer dan suppletie nodig om de kern aan te pakken. De kern wordt ook wel de ultieme oorzaak genoemd.

De ultieme oorzaak aanpakken: neuroinflammatie

De ultieme oorzaak van het tekort aan GABA is aandacht voor het oplossen van eventueel bestaande neuro-inflammatie. Dit is een ontstekingsreactie van neuronen van het brein waar de ontsteking de oplossing is die niet goed wordt afgerond. Het blijft maar aanstaan.

Neuroinflammatie: wanneer je conciërge stopt met zijn werk

De astrocyt is een cel in de hersenen die in grote getalen aanwezig is. Het is een cel met een dubbele taak die onderdeel uitmaakt van de gliacellen van het immuunsysteem. De cel heeft een conciërge functie waarin hij de overdracht van signalen tussen neuronen verzorgt en zorgt dat er voldoende energie aanwezig is voor het proces.

De GABA-producerende neuronen voorziet hij van bouwstoffen. Hij reguleert de glutamaatconcentratie in de synaps, de ruimte tussen neuronen waar de neurotransmitters worden verzonden en ontvangen. Daarnaast het afvangen van vrije radicalen om schade te voorkomen en het reguleren van de bloed-hersenbarrière om te zorgen dat er geen rotzooi binnenkomt.

Wanneer astrocyten van functie veranderen

Astrocyten kunnen deze taken alleen goed uitvoeren, indien de hersenen niet lijden aan een chronische laaggradige neuro-inflammatie.

Wanneer dat gebeurt, switcht de astrocyt van taak en wordt weer onderdeel van het immuunsysteem en de ontsteking. De GABA-producerende neuronen hebben steeds minder voeding, met als gevolg een slechtere remming van de HPA-as, met meer aanstaan, stress en activatie als gevolg.

Het oplossen van een eventueel aanwezige neuroinflammatie is dus een belangrijke stap in het herstellen van het GABA-metabolisme.

 Praktische interventies om neuroinflammatie te verminderen

🕐 Overnight fasting gedurende 13 tot 16 uur is daarvoor een goede oplossing

🍽️ Energiebeperking van de voeding door minder eten en voeding kiezen met minder calorieën erin zet dit extra kracht bij

🍬 Het beperken van fructose en vetbeperking nog iets extra

🏃 Nuchter bewegen

🐟 Voldoende hoge inname van omega-3 vetzuren via voeding en/of suppletie

Deze interventies zijn allemaal middelen die in combinatie een hele stevige interventie vormen voor neuro-inflammatie te doen afnemen.

De citroenzuurcyclus: energieproductie voor GABA

De citroenzuurcyclus produceert het glutamaat dat nodig is voor de productie van GABA, uit alfaketoglutaraat. GABA-producerende neuronen zijn afhankelijk van een goed functionerende citroenzuurcyclus die in elke cel plaatsvindt als essentieel onderdeel van de energieproductie.

Wat heeft de citroenzuurcyclus nodig?

De citroenzuurcyclus heeft essentiële stoffen nodig uit voeding en beweging zoals:

💨 Zuurstof (via bewegen)

💊 B-vitamines met vitamine B1 in het bijzonder

🔬 PQQ

⚡ Selenium

🧬 Co-enzym Q10 in de vorm van ubiquinol

Voor voldoende aanwezigheid van zuurstof is bewegen noodzakelijk.

Het microbioom: je darmbacteriën maken ook GABA

Darmbacteriën zitten in ons spijsverteringskanaal en voornamelijk in de dikke darm. Ze beïnvloeden sterk ons centraal zenuwstelsel, mede omdat ze zelf neurotransmitters kunnen produceren zoals GABA.

Lactobacillus brevis en Bifidobacterium dentium zijn GABA-producerende bacteriën.

Ook de schimmels in onze darm produceren GABA en de Aspergillus nidulans is daarin de grootste producent.

De darmflora is erg van belang voor het herstellen van het GABA-metabolisme en dus voor het tot rust brengen van onze HPA-as.

GABA via voeding: wat kun je eten?

🍅 Tomaten

🍠 Zoete aardappel

🥬 Groene kool

🥦 Broccoli

Deze bevatten GABA en kunnen dus worden ingezet als behandeling bij een GABA-deficiëntie.

 Planten die GABA bevatten

GABA komt ook voor in andere planten, zoals:

🍵 Groene thee (Camellia sinensis)

🌿 Valeriaan (Valeriana officinalis)

🌼 Sint-janskruid (Hypericum perforatum)

🌺 Passiebloem (Passiflora incarnata)

Deze kunnen ook worden gebruikt als aanvulling.

Let op met directe GABA-supplementen

Er bestaan ook directe supplementen van GABA, echter is het daarbij zeer lastig de goede persoonlijke dosis en afstemming met de verhouding te krijgen.

Samenvatting: de weg naar herstel

Het herstel van hoogSensitiviteit vraagt om een integrale aanpak:

✨ Herstel van bioritme dat meer gericht is op het lichtritme van de natuur

🥗 Leefstijlinterventies

🏃 Het reguleren van de citroenzuurcyclus door beweging en gerichte voeding

🦠 Herstel van het microbioom van de darmen met voeding en pre- en probiotica

💊 Waar nodig: gerichte suppletie

Het is een reis die vraagt om geduld, mildheid voor jezelf en de bereidheid om laag voor laag de opgebouwde gevoeligheid weer af te bouwen. Elke stap die je zet telt. Je hoeft het niet perfect te doen. Gewoon beginnen is al mooi 💚